„Kredyt węglowy” opisuje dwie zupełnie różne rzeczy. Na rynku dobrowolnym certyfikatorzy tacy jak waszyngtońska Verra czy genewski Gold Standard wydają oparte na projektach offsety dla firm, które chcą nazywać produkt „neutralnym klimatycznie”. Na rynku obowiązkowym rządy prowadzą systemy „cap-and-trade”, które zmuszają emitentów do płacenia — a największy z nich, unijny, w ogóle nie korzysta z offsetów. Zarówno skandal, który podkopał zaufanie do kredytów węglowych, jak i projekty blockchainowe zbudowane, by je naprawić, funkcjonują po stronie dobrowolnej; regulacje, które dziś kształtują ten obszar, pochodzą ze strony obowiązkowej.
Najważniejsze punkty
- W 2023 r. śledztwo wykazało, że zdecydowana większość kredytów leśnych jednego z największych certyfikatorów prawdopodobnie nie przyniosła realnych redukcji; później badania te przeszły recenzję naukową w Science.
- Wolumen rynku dobrowolnego spadł w 2023 r. o ponad połowę, gdy nabywcy uciekali przed ryzykiem greenwashingu.
- Europejski obowiązkowy rynek nigdy nie opierał się na offsetach, a od września 2026 r. prawo UE zakazuje deklarowania produktów jako „neutralnych klimatycznie” na podstawie offsetów — ściskając ten sam rynek, który blockchain miał ratować.
Kiedy tona przestała znaczyć tonę
W styczniu 2023 r. wspólne śledztwo „The Guardian”, „Die Zeit” i SourceMaterial doszło do wniosku, że nawet 90% leśnych offsetów Verra — kredytów od certyfikatora stojącego za większością rynku dobrowolnego — było prawdopodobnie bezwartościowych. Verra zakwestionowała metodologię, ale jej wieloletni prezes odszedł w ciągu kilku miesięcy, a badania stojące za ustaleniami zostały później zrecenzowane naukowo w Science. Osobna metaanaliza obejmująca niemal miliard ton kredytów, blisko jedną piątą całej kiedykolwiek wydanej puli, wykazała, że mniej niż jeden na sześć kredytów odzwierciedlał realną redukcję.
Nabywcy się wycofali: według danych Ecosystem Marketplace wolumen rynku dobrowolnego spadł w 2023 r. o ok. 56%, ponieważ ryzyko reputacyjne związane ze złym offsetem zaczęło przewyższać wartość dobrego. U podstaw leżał problem liczenia — ta sama tona była jednocześnie roszczona przez dewelopera, rejestr i kraj goszczący — który COP29 próbowała zamknąć w 2024 r. poprzez podręcznik zasad do artykułu 6 dotyczący „odpowiadających korekt”.
Europa poszła inną drogą
Europa prawie nie używa offsetów. EU Emissions Trading System — najstarszy i najcenniejszy na świecie obowiązkowy rynek węglowy — ogranicza emisje z ok. 10 000 instalacji oraz lotnictwa i żeglugi, wydaje jedno zbywalne uprawnienie na tonę i zmniejsza ten limit w kierunku zera około 2039 r.; w 2026 r. jedno uprawnienie kosztuje blisko 70 €. System kiedyś dopuszczał międzynarodowe kredyty projektowe, ale zostały one wycofane — kredyt Verra nie może zostać wykorzystany do wypełnienia europejskiego obowiązku, a rejestr śledzący całość to rządowa baza danych, a nie blockchain. To w dużej mierze dlatego eksperymenty on-chain pozostały na rynku dobrowolnym.
Europa zamyka też „miększą” ścieżkę. Od 27 września 2026 r. dyrektywa (UE) 2024/825 zabrania oznaczania produktu jako „neutralny klimatycznie”, jeśli twierdzenie opiera się na offsetowaniu poza jego łańcuchem wartości, z karami do 4% obrotu; niemieckie sądy stosują tę samą logikę od 2024 r. Offsety nadal będzie można kupować — nie będzie ich już jednak można nosić jak marketingowej plakietki.
Krypto spróbowało pierwsze — i pogorszyło sytuację
Pierwsza próba on-chain powiększyła problem jakości zamiast go rozwiązać. Toucan wystartował w październiku 2021 r. z mostem — umarzaj kredyt Verra, a w zamian emituj zbywalny Base Carbon Tonne — i w ciągu kilku miesięcy przeniósł on-chain ok. 22 miliony kredytów. KlimaDAO dołożył do tego skarbiec o wysokiej rentowności, tworząc silną zachętę, aby jak najszybciej przenieść jak największy wolumen.
Problemem było to, co taki most przyciągał. Poprzeczka celowo ustawiona była nisko, więc jako pierwsze przenoszono najtańsze kredyty: analiza CarbonPlan wykazała, że niemal wszystkie przeniesione kredyty pochodziły z projektów wykluczonych przez najsurowsze benchmarki jakości, w tym „zombie” projektów wskrzeszonych tylko dlatego, że ich tokenizacja stała się opłacalna. Co gorsza, łączenie kredytów różnych roczników i typów w jeden zamienny token zacierało szczegóły na poziomie projektu, które pozwalają odróżnić realną redukcję od bezwartościowego wolumenu. Łańcuch nie odfiltrowywał złych kredytów — czynił je bardziej płynnymi i nadawał im pozór precyzji. W maju 2022 r. Verra zakazała tokenizacji umorzonych kredytów, odcinając podaż; cena Base Carbon Tonne spadła z ok. 8 do 2 dolarów, gdy spekulacja kryptowalutowa wygasła. Wymowne jest, że gdy Verra później szukała własnej cyfrowej ścieżki, poparła sieć zarządzaną przez banki, Carbonplace, zamiast jakiegokolwiek publicznego łańcucha.
Gdzie w tym wszystkim jest Yellow Network
W tę właśnie lukę celuje Yellow Network — nie jako zamiennik rejestru. Yellow działa w oparciu o state channels: podpisane umowy, które strony aktualizują prywatnie, rozliczając je w publicznym łańcuchu tylko wtedy, gdy potrzebny jest trwały zapis. Przeniesione na grunt węgla oznacza to, że deweloper podpisuje swoje dane pomiarowe, akredytowany weryfikator kontrasygnuje je, a dopiero potem emitowany jest kredyt z dołączonym, podpisanym pochodzeniem — zachowany jako odrębny, możliwy do prześledzenia instrument, zamiast rozpuszczać go w anonimowej puli, co było wadą pierwszej fali. Umorzenie to współpodpisalny, nieodwracalny „burn”, więc kredytu nie da się sprzedać dwa razy.
Ale istnieje realny sufit — i właśnie wokół niego krążą regulatorzy. Rejestr może udowodnić, że kredyt nie został zmieniony ani ponownie sprzedany od momentu emisji; nie może poświadczyć uczciwości pierwszego pomiaru. Jeśli zawyżysz bazową linię emisji lasu — jak analiza „The Guardian” oparta na badaniu Cambridge z 2022 r. szacowała w przypadku niektórych projektów Verra, mniej więcej czterokrotnie — to ta liczba, raz podpisana, będzie dalej krążyć, wyglądając na bezbłędną. Zgniły element tkwił w metodologii, jeszcze przed tym, co w ogóle widzi blockchain. Odpowiedzią UE jest akredytacja, nie kryptografia: nowe unijne ramy certyfikacji pochłaniania CO₂ (Carbon Removal Certification Framework) próbują zdefiniować, czym jest prawdziwe usunięcie dwutlenku węgla, zanim komukolwiek wolno będzie je policzyć.
Co faktycznie oznaczałoby „naprawę”
Czy więc blockchain może naprawić kredyty węglowe? Sam z siebie nie, i nie w formie z 2021 r., w której token omija rejestry i zastępuje zaufanie, którego nigdy nie zbudowano u źródła. W Europie ta wersja i tak nie miała szans. Przyszłość ma wersja węższa: akredytowane podmioty nadal wykonują pracę oceniającą, a wspólny rejestr pod spodem sprawia, że kredyty, które ją przeżyją, trudniej jest policzyć podwójnie, sfałszować czy po cichu edytować. Trudna część nie jest techniczna — polega na skłonieniu rejestrów, weryfikatorów, regulatorów i nabywców do uzgodnienia systemu, który warto uczynić docelowym. Jeśli to się uda, kredyty, które się z niego wyłonią, przynajmniej będzie można niezależnie sprawdzić.